Палітычныя партыі і грамадскія аб’яднанні

Права на стварэнне палітычных партый гарантавана заканадаўствам Беларусі. Парадак арганізацыі і дзейнасці палітычных партый рэгламентуецца Канстытуцыяй Рэспублікі Беларусь і Законам Рэспублікі Беларусь ад 5 кастрычніка 1994 г. «Аб палітычных партыях». 19 ліпеня 2005 г. была прынятая новая рэдакцыя дадзенага закона. Так, арт. 4 Канстытуцыі абвяшчае, што «дэмакратыя ў Рэспубліцы Беларусь ажыццяўляецца на аснове ідэалогіі беларускай дзяржавы, а таксама разнастайнасці палітычных інстытутаў і поглядаў», а згодна з арт. 36 «кожны мае права на свабоду аб’яднанняў». Дадзеныя канстытуцыйныя нормы накіраваны на рэалізацыю палажэння, якое замацоўвае народ у якасці адзінай крыніцы дзяржаўнай улады (арт. 3).

У адпаведнасці з арт. 1 Закона Рэспублікі Беларусь «Аб палітычных партыях» ад 5 кастрычніка 1994 г. (у рэдакцыі ад 19 ліпеня 2005 г.), палітычнай партыяй з’яўляецца добраахвотнае грамадскае аб’яднанне, якое мае палітычныя мэты, садзейнічае выяўленню і выражэнню палітычнай волі грамадзян і ўдзельнічае ў выбарах. Палітычныя партыі маюць права ствараць саюзы (асацыяцыі). Саюзам (асацыяцыяй) палітычных партый з’яўляецца добраахвотнае аб’яднанне палітычных партый, якое ствараецца для каардынацыі іх статутнай дзейнасці, прадстаўлення і абароны агульных законных інтарэсаў (арт. 1).

Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права на свабоду аб’яднання ў палітычныя партыі (арт. 2). Прыналежнасць або непрыналежнасць грамадзяніна да палітычнай партыі не могуць служыць падставай для абмежавання яго правоў і свабод. Ідэалогія палітычных партый не можа ўсталёўвацца ў якасці абавязковай для грамадзян (арт. 3).

Палітычныя партыі, саюзы дзейнічаюць на аснове прынцыпаў свабоды аб’яднання, дэмакратызму, законнасці, галоснасці, самакіравання і раўнапраўя (арт. 4). На тэрыторыі Беларусі забаронена стварэнне і дзейнасць палітычных партый замежных дзяржаў і іх падраздзяленняў. Дзейнасць незарэгістраваных палітычных партый, саюзаў і палітычных партый, саюзаў, якія маюць на мэце ажыццяўленне прапаганды вайны або экстрэмісцкай дзейнасці, забаранена (арт. 7).

Палітычныя партыі дасягаюць сваіх мэтаў і задач з дапамогай: распрацоўкі і прапаганды палітычных праграм, зваротаў і заяў; правядзення з’ездаў, канферэнцый і іншых сходаў; удзелу ў выбарах; актывізацыі ўдзелу грамадзян у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі справамі, у фарміраванні прадстаўнічых органаў; уздзеяння ў рамках заканадаўства іншымі спосабамі на стан грамадскай думкі (арт. 8).

Палітычная партыя можа быць створана на ўстаноўчым з’ездзе палітычнай партыі альбо шляхам пераўтварэння грамадскага аб’яднання ў палітычную партыю. Для стварэння і дзейнасці палітычнай партыі неабходна не менш як 1000 заснавальнікаў (членаў) ад большасці абласцей Рэспублікі Беларусь і горада Мінска. Палітычная партыя будуецца па тэрытарыяльным прынцыпе і павінна мець Мінскую гарадскую і абласныя арганізацыйныя структуры ў большасці абласцей рэспублікі Беларусь. Заснавальнікі палітычнай партыі склікаюць Устаноўчы з’езд. У ходзе яго працы прымаецца рашэнне аб стварэнні палітычнай партыі, зацвярджаецца яе назва і Статут, прымаецца праграма і абіраюцца органы палітычнай партыі. У выпадку пераўтварэння грамадскага аб’яднання ў палітычную партыю вышэйшы орган грамадскага аб’яднання прымае адпаведнае рашэнне (арт. 10).

Статут палітычнай партыі, саюза павінен быць адкрытым для ўсеагульнага азнаямлення. У ім змяшчаецца наступная інфармацыя: поўная і скарочаная назва палітычнай партыі, саюза; мэты, задачы, прадмет і метады дзейнасці; умовы і парадак набыцця і страты членства, правы і абавязкі членаў; парадак кіравання дзейнасцю палітычнай партыі, саюза; назву, склад, парадак абрання, парадак і перыядычнасць склікання, тэрміны паўнамоцтваў органаў палітычнай партыі, саюза і іх кампетэнцыю; парадак унясення змяненняў і дапаўненняў у статут і праграму; парадак рэарганізацыі і ліквідацыі палітычнай партыі, Саюза, яе юрыдычны адрас; структуру палітычнай партыі, Саюза ўмовы і парадак стварэння і спынення дзейнасці яе арганізацыйных структур (арт. 11).

Вышэйшым органам партыі з’яўляецца з’езд. Ён абірае кіруючы орган палітычнай партыі, які ажыццяўляе ў перыяд паміж скліканнямі з’езда кіраўніцтва дзейнасцю палітычнай партыі, і кантрольна-рэвізійны орган. Кіруючы орган партыі складаецца не менш чым з трох членаў палітычнай партыі. Кіруючыя і кантрольна-рэвізійныя органы палітычнай партыі, яе арганізацыйных структур з’яўляюцца выбарнымі. У іх склад могуць увайсці толькі члены гэтай палітычнай партыі. Затым ідуць структуры партыі па адміністрацыйна-тэрытарыяльных адзінках, наяўнасць якіх у г. Мінску і абласцях рэспублікі з’яўляецца абавязковай. Ніжэйстаячыя структуры падпарадкоўваюцца вышэйстаячым структурам. Вышэйшым органам арганізацыйнай структуры з’яўляецца канферэнцыя, агульны сход або іншы сход. Нізавым звяном структуры любой партыі з’яўляецца першасная ячэйка, якая складаецца з членаў партыі (арт. 12).

Палітычныя партыі маюць фіксаванае членства. Членамі палітычных партый могуць быць толькі дзеяздольныя грамадзяне Рэспублікі Беларусь, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту (арт. 9). Членства ў палітычнай партыі не можа быць абмежавана па прыкмеце прафесійнай, сацыяльнай, расавай, нацыянальнай, моўнай або рэлігійнай прыналежнасці, а таксама ў залежнасці ад полу і маёмаснага становішча. Грамадзянін Рэспублікі Беларусь можа быць членам толькі адной палітычнай партыі. Члену палітычнай партыі выдаецца дакумент, які пацвярджае яго удзел ў палітычнай партыі (арт. 13).

Прэзідэнт Рэспублікі Беларусь, члены Цэнтральнай выбарчай камісіі Рэспублікі Беларусь прыпыняюць членства ў палітычных партыях на ўвесь тэрмін сваіх паўнамоцтваў. Суддзі, пракурорскія работнікі, супрацоўнікі органаў унутраных спраў, Камітэта дзяржаўнага кантролю Рэспублікі Беларусь, органаў бяспекі, ваеннаслужачыя не могуць быць членамі палітычных партый (арт. 13).

Назва палітычнай партыі павінна ўключаць словы «палітычная партыя» або «партыя». Разам з тым, у назве палітычнай партыі, яе арганізацыйных структур, саюза не дапускаецца выкарыстанне слоў «Рэспубліка Беларусь», «Беларусь», «Нацыянальны» і «народны» (калі іншае не вызначана заканадаўствам Рэспублікі Беларусь). Забаронена выкарыстанне афіцыйных назваў (поўных ці скарочаных) замежных дзяржаў, ці дзяржаў якія раней існавалі; імя грамадзяніна – пры адсутнасці заявы такога грамадзяніна (у выпадку яго смерці – заявы яго нашчадкаў); указанні на перавагу якой-небудзь расы, нацыянальнасці, рэлігіі або сацыяльнай групы (арт. 14). Палітычная партыя, саюз могуць мець сцяг, гімн, эмблему, значок, вымпел, гальштук, нагрудныя і апазнавальныя знакі (сімволіку). Выкарыстанне дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь, сімвалаў замежнай дзяржавы альбо раней існаваўшай дзяржавы ў якасці сімволікі палітычнай партыі, саюза не дапускаецца.

Па выніках разгляду дакументаў, прадстаўленых для дзяржаўнай рэгістрацыі, Міністэрства юстыцыі прымае адно з наступных рашэнняў: аб дзяржаўнай рэгістрацыі палітычнай партыі, Саюза, іх сімволікі; аб адтэрміноўцы і аб адмове ў дзяржаўнай рэгістрацыі. Зарэгістраванай палітычнай партыі, Саюзу выдаюцца пасведчанні аб дзяржаўнай рэгістрацыі, а сама партыя, Саюз ўносяцца ў Дзяржаўны рэестр палітычных партый, саюзаў (арт. 16). Рашэнне аб адмове ў дзяржаўнай рэгістрацыі прымаецца ў выпадках, абумоўленых заканадаўствам Рэспублікі Беларусь (арт. 17).

Палітычныя партыі з дня іх дзяржаўнай рэгістрацыі маюць права: распаўсюджваць інфармацыю аб сваёй дзейнасці, прапагандаваць свае ідэі, мэты і рашэнні; карыстацца дзяржаўнымі і засноўваць уласныя сродкі масавай інфармацыі, ажыццяўляць выдавецкую дзейнасць; праводзіць сходы, мітынгі, дэманстрацыі і іншыя масавыя мерапрыемствы; абараняць правы і законныя інтарэсы; удзельнічаць у выбарах; падтрымліваць сувязі з іншымі палітычнымі партыямі, саюзамі, грамадскімі аб’яднаннямі; ствараць саюзы (арт. 21).

Палітычная партыя, саюз могуць мець ва ўласнасці маёмасць. Арганізацыйныя структуры палітычнай партыі, надзеленыя правамі юрыдычнай асобы, маюць асобны баланс і бягучы (разліковы) банкаўскі рахунак (арт. 22). Крыніцамі грашовых сродкаў і іншай маёмасці палітычнай партыі, саюза могуць з’яўляцца: узносы, паступленні ад праводзімых мерапрыемстваў, даходы ад выкарыстання маёмасці, выдавецкай дзейнасці, распаўсюджвання друкаваных выданняў і публікацый, ахвяраванні і дарэнні. Пры гэтым дзяржаўныя органы і іншыя дзяржаўныя арганізацыі не маюць права фінансаваць палітычныя партыі, саюзы. Палітычным партыям, саюзам і створаным імі юрыдычным асобам забараняецца прама альбо ўскосна атрымліваць грашовыя сродкі і іншую маёмасць ад: замежных дзяржаў, замежных арганізацый, міжнародных арганізацый, замежных грамадзян і асоб без грамадзянства; ананімных ахвярадаўцаў; грамадзян, якія не дасягнулі 18-гадовага ўзросту; рэлігійных арганізацый (арт. 24).

За парушэнне Канстытуцыі і заканадаўства Рэспублікі Беларусь у дачыненні да палітычнай партыі, саюза могуць быць ужытыя наступныя меры адказнасці: пісьмовае папярэджанне; прыпыненне дзейнасці і ліквідацыя палітычнай партыі (арт. 29). Дзейнасць палітычнай партыі, саюза можа быць прыпынена на тэрмін ад аднаго да шасці месяцаў рашэннем Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь па заяве Міністэрства юстыцыі, калі ім было вынесенае пісьмовае папярэджанне і палітычная партыя, саюз ва ўстаноўленыя тэрміны не ліквідавалі парушэнняў. Палітычная партыя, саюз могуць быць ліквідаваны па рашэнні вышэйшага органа палітычнай партыі, саюза ці па рашэнні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь. Заява аб ліквідацыі палітычнай партыі, саюза падаецца Міністэрствам юстыцыі або пракуратурай Рэспублікі Беларусь (арт. 32).

Палітычныя партыі з’яўляюцца неабходным элементам грамадска-палітычнага жыцця грамадства і дзяржавы. Яны спрыяюць фарміраванню грамадскай думкі, палітычнай адукацыі грамадзян, акумуляцыі настрояў насельніцтва па пытаннях грамадскага жыцця. Палітычныя партыі адыгрываюць важную ролю ва ўдзеле грамадзян Рэспублікі Беларусь у вылучэнні кандыдатаў пры правядзенні выбараў на дзяржаўныя пасады, рэферэндумаў, мітынгаў, шэсцяў, дэманстрацый, а таксама пры прадстаўленні інтарэсаў грамадзян у органах дзяржаўнай улады і мясцовага самакіравання. Палітычныя партыі спрыяюць станаўленню і развіццю грамадзянскай супольнасці ў Беларусі.

Побач з палітычнымі партыямі прыкметную ролю ў грамадска-палітычным жыцці дзяржавы адыгрываюць грамадскія аб’яднанні. У адрозненне ад партый, яны не прэтэндуюць на непасрэднае ажыццяўленне ўлады. Аднак грамадскія аб’яднанні ўносяць свой уклад у развіццё дзяржавы і сведчаць аб ступені развітасці грамадзянскай супольнасці. Права грамадзян на аб’яднанне замацавана ў Канстытуцыі Рэспублікі Беларусь (арт. 36), Законах Рэспублікі Беларусь ад 4 кастрычніка 1994 г. «Аб грамадскіх аб’яднаннях» (у рэдакцыі ад 19 ліпеня 2005 г.), ад 5 кастрычніка 1994 г. «Аб палітычных партыях» (у рэдакцыі ад 19 ліпеня 2005 г.), ад 22 красавіка 1992 г. «Аб прафесійных саюзах» (у рэдакцыі ад 14 студзеня 2000 г. змены: Закон ад 14 ліпеня 2000 г.), ад 17 снежня 1992 г. «Аб свабодзе сумлення і рэлігійных арганізацыях» (у рэдакцыі ад 31 кастрычніка 2002 г.) і інш.

Пры гэтым дзеянне гэтага Закона не распаўсюджваецца на палітычныя партыі, прафесійныя саюзы, рэлігійныя арганізацыі, іх саюзы (асацыяцыі), рэспубліканскія дзяржаўна-грамадскія аб’яднанні, органы тэрытарыяльнага грамадскага самакіравання, іншыя грамадскія фарміраванні, парадак стварэння і дзейнасці якіх устанаўліваецца адпаведнымі заканадаўчымі актамі. Грамадскія аб’яднанні, саюзы з’яўляюцца некамерцыйнымі арганізацыямі. Грамадзяне Рэспублікі Беларусь маюць права па сваёй ініцыятыве ствараць грамадскія аб’яднанні і ўступаць у дзеючыя грамадскія аб’яднанні. Замежныя грамадзяне і асобы без грамадзянства могуць уступаць у дзеючыя грамадскія аб’яднанні ў выпадку, калі гэта прадугледжана іх статутамі (арт. 2).

На тэрыторыі Рэспублікі Беларусь дазволена стварэнне і дзейнасць міжнародных, рэспубліканскіх і мясцовых грамадскіх аб’яднанняў. 

Грамадскія аб’яднанні, саюзы ствараюцца і дзейнічаюць на аснове прынцыпаў законнасці, добраахвотнасці, самастойнасці, раўнапраўя і галоснасці (арт. 4) і ў адпаведнасці з заканадаўствам Рэспублікі Беларусь (арт. 5). Умяшанне дзяржаўных органаў і службовых асоб у дзейнасць грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў, таксама як i ўмяшанне грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў у дзейнасць дзяржаўных органаў і службовых асоб, не дапускаецца (арт. 6). Стварэнне і дзейнасць грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў, якія маюць на мэце гвалтоўнае змяненне канстытуцыйнага ладу ажыццяўленне прапаганды вайны, сацыяльнай, нацыянальнай, рэлігійнай і расавай варожасці або экстрэмісцкай дзейнасці, а таксама дзейнасць незарэгістраваных грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь забараняецца (арт. 7).

У якасці заснавальнікаў грамадскага аб’яднання маюць права выступаць грамадзяне, якія дасягнулі 18-гадовага ўзросту. Пры гэтым заканадаўствам прадугледжана паніжэнне ўзросту для заснавальнікаў маладзёжных і дзіцячых грамадскіх аб’яднанняў да 16 гадоў. 

Для стварэння і дзейнасці ў Рэспубліцы Беларусь грамадскага аб’яднання неабходна:

Заснавальнікі грамадскага аб’яднання, саюза склікаюць Устаноўчы сход (з’езд, канферэнцыю), на якім прымаюць рашэнне аб стварэнні грамадскага аб’яднання, саюза, зацвярджаюць назву і статут, абіраюць органы (арт. 8). Статут павінен змяшчаць наступную інфармацыю: поўную і скарочаную назву; мэты, задачы, прадмет і метады дзейнасці; указанне на тэрыторыю распаўсюджвання дзейнасці; умовы і парадак набыцця і страты членства, парадак уліку членаў грамадскага аб’яднання, саюза; правы і абавязкі членаў; парадак кіравання дзейнасцю; крыніцы і парадак фарміравання грашовых сродкаў і іншай маёмасці; юрыдычны адрас (арт. 9).

Вышэйшым органам грамадскага аб’яднання, саюза з’яўляецца з’езд, канферэнцыя, агульны сход ці іншы сход членаў грамадскага аб’яднання або іх прадстаўнікоў (дэлегатаў), прадстаўнікоў членаў саюза (арт. 10). Вышэйшы орган грамадскага аб’яднання, саюза абірае кіруючы орган, які складаецца не менш чым з трох членаў і ажыццяўляе ў перыяд паміж пасяджэннямі (скліканнямі) вышэйшага органа кіраўніцтва дзейнасцю грамадскага аб’яднання (арт. 10).

Грамадскія аб’яднанні маюць фіксаванае членства. Членамі грамадскіх аб’яднанняў могуць быць грамадзяне, якія дасягнулі 16-гадовага ўзросту. У выпадках, прадугледжаных статутам грамадскага аб’яднання, яго членамі могуць быць грамадзяне, якія не дасягнулі 16-гадовага ўзросту, пры наяўнасці адпаведнага пісьмовай згоды сваіх законных прадстаўнікоў (арт. 11).

Назва грамадскага аб’яднання павінна змяшчаць указанне на яго арганізацыйна-прававую форму і характар дзейнасці. Грамадскае аб’яднанне, саюз могуць мець сцяг, гімн, эмблему, значок, вымпел, гальштук, нагрудныя і апазнавальныя знакі (сімволіку). Выкарыстанне дзяржаўных сімвалаў Рэспублікі Беларусь і (або) сімвалаў замежнай дзяржавы альбо раней існаваўшай дзяржавы ў якасці сімволікі грамадскага аб’яднання, саюза не дапускаецца. Назва i сімволіка грамадскага аб’яднання, саюза не павінны служыць мэце ажыццяўлення прапаганды вайны ці экстрэмісцкай дзейнасці (арт. 12).

Дзяржаўная рэгістрацыя міжнародных і рэспубліканскіх грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў, ажыццяўляецца Міністэрствам юстыцыі Рэспублікі Беларусь (арт. 13). Зарэгістраваным грамадскаму аб’яднанню, саюзу выдаюцца адпаведнае пасведчанне (арт. 14). Міністэрства юстыцыі вядзе Дзяржаўны рэестр міжнародных і рэспубліканскіх грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў (арт. 18). Грамадскія аб’яднанні з дня іх дзяржаўнай рэгістрацыі маюць права: ажыццяўляць дзейнасць, накіраваную на дасягненне статутных мэтаў; атрымліваць і распаўсюджваць інфармацыю, якая мае дачыненне да іх дзейнасці; карыстацца дзяржаўнымі сродкамі масавай інфармацыі; засноўваць уласныя сродкі масавай інфармацыі і ажыццяўляць выдавецкую дзейнасць; абараняць і прадстаўляць правы і законныя інтарэсы сваіх членаў у дзяржаўных органах і іншых арганізацыях; удзельнічаць у падрыхтоўцы і правядзенні выбараў; падтрымліваць сувязі з іншымі грамадскімі аб’яднаннямі, саюзамі (арт. 20).

Грамадскія аб’яднанні ствараюцца ў мэтах рэалізацыі і абароны грамадзянскіх, палітычных, эканамічных, сацыяльных і культурных правоў і свабод, актывізацыі ўдзелу грамадзян у кіраванні дзяржаўнымі і грамадскімі справамі, задавальнення прафесійных інтарэсаў, развіцця творчасці, аховы здароўя насельніцтва, удзелу ў дабрачыннай дзейнасці, правядзення культурнай і спартыўнай работы, аховы прыроды, помнікаў гісторыі і культуры, пашырэння міжнароднага супрацоўніцтва і ажыццяўлення іншай дзейнасці, дазволенай законам. Грамадскае аб’яднанне можа быць пераўтворана ў палітычную партыю (арт. 19).

За парушэнне Канстытуцыі, Закона «Аб грамадскіх аб’яднаннях», іншых законаў і ўстаноўчых дакументаў у дачыненні да грамадскага аб’яднання могуць быць ужытыя наступныя меры адказнасці: пісьмовае папярэджанне, прыпыненне або ліквідацыя грамадскага аб’яднання. Ліквідацыя грамадскага аб’яднання, саюза ажыццяўляецца па рашэнні яго вышэйшага органа або па рашэнні суда (арт. 19).

Грамадскае аб’яднанне, саюз ліквідуюцца па рашэнні суда ў выпадку: ажыццяўлення прапаганды вайны або экстрэмісцкай дзейнасці; парушэння заканадаўства і (або) статутаў на працягу аднаго года пасля вынясення пісьмовага папярэджання; калі пры дзяржаўнай рэгістрацыі грамадскага аб’яднання, саюза з боку іх заснавальнікаў былі дапушчаныя парушэнні закона і (або) іншых актаў заканадаўства, якія носяць неадольны характар; калі колькасць і склад грамадскага аб’яднання не адпавядаюць патрабаванням закона. Грамадскае аб’яднанне, саюз могуць быць ліквідаваны па рашэнні суда за аднаразовае парушэнне заканадаўства аб масавых мерапрыемствах, а таксама за парушэнне устаноўленых заканадаўствам патрабаванняў, што прад’яўляюцца да выкарыстання замежнай бязвыплатнай дапамогі. Ліквідацыя міжнародных і рэспубліканскіх грамадскіх аб’яднанняў, саюзаў ажыццяўляецца па рашэнні Вярхоўнага Суда Рэспублікі Беларусь па заяве Міністэрства юстыцыі (арт. 29).